علی اسکندری نداف


توصیف خیابان

با پدیده عجیبی در خیابان‌های ایران مواجهیم. در سرمای شدید زمستان و در بمباران شدید دشمن و در لحظاتی که صدای جنگنده‌های دشمن بالای سر خیابان‌های ایران است زن و مرد و پیر و جوان و بچه‌ها به صورت محلی و در میدان‌های شهر به خیابان‌ها آمده‌اند. حتی روزی که در تهران باران نفت می‌بارید و همه هشدارها می‌گفتند که نباید به خیابان بیایید باز این مردم دست بردار نبودند و خیابان‌ها را پر کرده بودند از حضور خود و حتی بچه‌ها هم آمده بودند در آن هوای اسیدی. شبی که ایست‌بازرسی‌های مدافعان امنیت که از افراد معمولی همین شهرها هستند مورد حمله آمریکا و اسرائیل قرار گرفت باز در همان شب و فردای آن ایست‌بازرسی‌ها فعال بودند. در شب اول وقتی موشکی با فاصله چند متری تجمع میدان خورد جمعیت به روی خود نیاورد و پس از خواهش‌های مسئولین برگزار کننده قانع شدند که متفرق شوند. گویی از خدایشان بود آن بمب‌ها بر سر خودشان فرود آید. پس از آن بارها در فیلم‌ها آمد که در تهران و اصفهان و ... بمب‌هایی در چند متری تجمع مردم خورد و جنگنده‌هایی که بالای سر تجمع در حال پرواز بودند و مردم فارغ از این دنیا تکبیرگویان شاهد نزاع جنگنده و پدافندها هستند. ترس این رانه اساسی انسانی گویی دیگر در این جامعه توان سلطنت ندارد. دقیقا مانند آنچه در انقلاب اسلامی شاهد آن بودیم که جامعه دیگر از گلوله‌ها و توپ و تانک‌ها و دستگیری‌ها و شکنجه‌های نظام شاهنشاهی واهمه‌ای نداشت. در کشورهای متخاصم به ایران تجمع‌های ضدجنگ و نه به جنگ برگزار می‌شود و در کشورهای عربی هنوز صرفا پایگاه‌های آمریکایی خورده فروشگاه‌ها خالی می‌شوند اینجا با بیش از هزار شهید و با شهادت رهبری جامعه و فرماندهان نظامی مردم هر شب در خیابان هستند و ندای ادامه جنگ و نه به آتش‌بس سر می‌دهند. در جامعه‌ای که ترس جایی نداشته باشد و نترسیدن ویژگی تمام مردم آن باشد این جامعه مقدمه هرگونه اصلاحی خواهد بود. عجیب مردمی طرفیم و فهم این جامعه خود تلاش نظری بسیاری می‌طلبد. اما همینقدر کافی است که بفهمیم در بطن این جنگ با انقلابی اجتماعی روبروایم.

اگرچه گستردگی و تنوع افرادی که در انقلاب حضور داشتند بیش از اکنون بوده اما نوع کنش‌ورزی اکنون و زمان درگیری سوژه‌های انقلابی در خیابان بیش از انقلاب اسلامی است. در انقلاب اسلامی تنوع بیشتر بود بدین معنا که گروه‌های مختلف اجتماعی در انقلاب حضور داشتند و متشکل‌تر بودند و گسترده اجتماعی درگیر انقلاب فراگیر تر بود. اما اکنون به‌دلایل زیادی گستردگی اجتماعی درگیر خیابان کمتر است و افراد حاضر کماکان قشرهای خاص طرفدار حدودی نظام جمهوری اسلامی هستند اما همین گروه اولا از قبل افراد بیشتری را به خود جذب کرده و شمول آن بیشتر شده و از طرف دیگر پذیرش و مدارای بیشتری را نیز شاهدیم. این گروه که شاید تا پیش از این زیاد دلیلی برای مدارا و گستردگی اجتماعی این طرفداران نظام نمی‌دید اکنون ضرورت تعامل و گفت‌وگو و همراهی اجتماعی را بیشتر درک کرده است و آنهایی که درک نکرده‌اند باید دیگر تاکنون بازنگری فکری و عملی در خود داشته باشند. از طرف دیگر گروه‌هایی که دلخوری‌هایی از جمهوری اسلامی داشتند هم با دیدن وضعیت اکنونی یا با گروه اول همراه شدند و امید به اصلاح از درون جمهوری اسلامی بستند یا حداقل در نفی دشمن ایران تلاش می‌کنند و یا اگر هیچ نکنند سکوت می‌کنند. در هر صورت گروه‌هایی که بخواهند به ندای دشمن لبیک بگویند بسیار اندک شده‌اند. برتری اکنون بر لحظه انقلاب میزان زمان حضور جامعه در خیابان است که بعید می‌دانم چنین پدیده‌ای در لحظه دیگری رقم خورده باشد. زمانه انقلاب اسلامی چهلم‌گیری در شهرهای مختلف بود و زمان نهایی پیروزی بود که همه شهرها فعال شدند و میزان زمان آن اندک بود. اما اکنون بیش از 25 روز است که خیابان‌های تمام ایران در این سرما خالی از سوژه‌های اراده‌ورز نمی‌شود. الحق چنین ظرفیت بی‌نظیری امکان هر تغییر و تحولی را فراهم می‌آورد. کدام جمهوری این میزان افراد کنش‌ورز به خود دیده؟

رهایی از ترس امکان اراده‌ورزی

فوکو در کتاب باید از جامعه دفاع کرد مهم‌ترین امکان برای حاکمیت قدرت مطلق را ترس می‌داند. «این شکست نیست که به استقرار خونین و نامشروع جامعه‌ای قائم بر سلطه بردگی و انقیاد راه می‌برد؛ این چیزی است که طی شکست یا حتی پس از نبرد و یا حتی پس از شکست و به نحوی مستقل از آن رخ می‌دهد. این ترس، روی گردانی از ترس و روی گردانی از خطر مرگ است. این است که ما را به درون نظم حاکمیت و رژیم حقوقی وارد می‌کند. نظم و رژیمی متعلق به قدرت مطلق. اراده به ترجیح زندگی بر مرگ: این چیزی است که حاکمیت را می‌سازد و به اندازه حاکمیت مستقرشده از رهگذر نهاد و توافق متقابل قانونی و مشروع است.» کانت نیز در مقاله روشنگری چیست؟  وقتی می‌خواهد نابالغی انسان را توضیح دهد که روشنگری بناست او را به بلوغ برساند، دو عامل را برای این وضعیت نابالغانه ترسیم می‌کند: تنبلی و ترس. انسان برای کانت زمانی بالغ می‌شود که بتواند بر ترس خود غلبه کند.

همچنین کاستلز در کتاب گسست، سیاست هراس را نوعی از سیاست می‌داند که آگاهانه از میل آشکار مردم برای حفظ جان‌هایشان استفاده می‌کند تا وضع اضطراری دائمی ایجاد کند؛ وضعیتی که باعث تحلیل رفتن و در عمل سرانجام نفی آزادی‌های مدنی و نهادهای دموکراتیک می‌شود. همه این‌ها به یک ابزار اعمال سلطه اشاره دارند و آن ترس است. ترس است که نفی آزادی و اعمال سلطه را ممکن می‌کند و دیگری‌سازی و طرد را در جامعه فراگیر می‌کند و در نهایت انسان را در اختیار قدرت مطلق قرار می‌دهد.

حال مسئله این است که اگر انسان بر این ترس غلبه کند و دیگر ترس از مرگ و ترس از دست دادن زندگی روزمره و لذات زودگذر بر او غالب نباشد، چنین انسانی به آزادی حقیقی که همان آزادی از سلطه است؛ خواهد رسید. اگر چنین الگویی در جامعه تکثیر شد و عموم یک جامعه نه‌تنها بر این ترس که به قول کاستلز و نوسبام «نیرومندترین هیجان انسان است» فائق آمد بلکه به استقبال مرگ رفت این جامعه کاملا مستعد رهایی از سلطه خواهد بود و این آزادی مقدمه عدالت اجتماعی نیز خواهد بود. جامعه ایرانی از قدیم این عدم ترس را در مواقف مختلف از خود نشان داده اما این ویژگی غلبه بر ترس در زمانه بحران خود را به بهترین شکل نشان می‌دهد و گرد ترس که به‌واسطه توفق حفظ و اصالت زندگی روزمره بر انسان، این روحیه عدم ترس را تضعیف می‌کند، فرا می‌خواند. این غلبه بر ترس در زمانه جنگ کنونی چنان که در توصیف میدان آمد و همگان این روز و شب‌ها آن را لمس و مشاهده می‌کنیم خود را نمایان کرده است. این غلبه بر ترس صرفا در زمانه جنگ و در برابر دشمن خارجی کارکرد ندارد و در صورت حفظ این ویژگی غلبه بر استکبار داخلی نیز شدنی خواهد بود. اگر سلطه خارجی بر رانه ترس از مرگ سوار می‌شود سلطه داخلی بر رانه از دست دادن زندگی روزمره استفاده می‌کند. تفوق بر این ترس امکان تحقق آزادی و رهایی از سلطه داخلی و تلاش بر تحقق عدالت را ممکن خواهد کرد.