مقدمهای در شرح عنوان این مقاله
این عنوان دارای سه معنای موازی است. باید اعتراف کرد که نفس هریک از این معانی بهگونهای مناقشهبرانگیز است.
معنای اول: الهیات کار در مقابل الهیات سود سرمایه
منظور از این عنوان ایجاد تقابل میان الهیات کار و کارگری در مقابل الهیات سرمایه و سرمایهداری است. در این تعبیر بهدنبال آن هستیم که بدانیم خداوند در منازعۀ میان حفاظت و حمایت از سود سرمایه و کار کارگر در «شریعت» در کدام سو قرار گرفته است. موضعی که خداوند متعال در این منازعه اخذ میکند، عنوان «خدای کارگر یا خدای سرمایهدار»را معنادار میکند. در اینجا الهیات بهطور عام، شریعت الهی بهطور خاص و شریعت اسلامی بهطور اخص مد نظر است.
مناقشۀ اساسی در این عنوان آن است که برای خداوند متعال بر اساس شریعت اسلامی هم کار کارگر محترم است و هم سود سرمایهدار. قراردادن خداوند و بهتبع شریعت اسلامی در مضیقۀ انتخاب میان دو گزینه: یا کار کارگر یا سود سرمایۀ سرمایهدار تناسبی با شریعت و الهیات اسلامی ندارد.
معنای دوم : خدای کارگران یا خدای سرمایهداران
در معنای دوم خدای کارگر و خدای سرمایهدار، ترکیبی اضافی است. در این ترکیب خداوند بهعنوان رب، به کارگر و سرمایهدار بهعنوان مربوب اضافه شده است. در این لایه بهدنبال شناخت موضع خداوند متعال در قوانین تکوینی عالم هستیم. خداوند بر اساس سنن و قوانین عالم در سمت کارگران ایستاده است یا سرمایهداران؟ در منازعۀ میان این دو، او از کدام یک حمایت میکند؟
این عنوان حاوی مناقشهای عمیقتر است. در یک نگاه مشرکانه خدای کارگر در مقابل خدای سرمایهدار قرار میگیرد، اما در ادبیات توحیدی خداوند أحد و واحد رب همۀ عالمیان است، چه کارگر و چه سرمایهدار. از سویی، در مقام ربوبیتش، «لایشغله شأن عن شأن» است؛ (هیچ شأن عملی او را از شأن عملی دیگر غافل نمیکند) به این معنا که برای مقام الوهی او، ربوبیت کارگر، نافی ربوبیت سرمایهدار نیست و بلعکس. از این رو فصل میان دو عنوان چندان منطقی به نظر نمیرسد. از سویی خداوند در هر منازعهای حامی حق است، گاه حق با کارگر است و گاه با کارفرما. از این رو این صورتمسئله نشان از بیگانگی با روح شریعت اسلامی دارد.
معنای سوم : خدای کارگر یا خدای سرمایهدار
در معنای سوم خدای کارگر و خدای سرمایه دو ترکیب وصفی است. منظور از این عنوان انتخاب یکی از این دو است: خدایی که خود کارگر است یا خدایی که خود سرمایهدار است.
مناقشه در این عنوان بسی عمیقتر از هر دو عنوان قبلی است. اطلاق اوصاف انسانی همچون کارگری و سرمایهداری به خداوند متعال، حامل نوعی نگاه مشرکانه است. قرار گرفتن در موقف انتخاب میان دوگانۀ این دو وصف خود به این نگاه غیرتوحیدی میافزاید.
ما به تمامی این مناقشات در سه سرفصل مجزا پاسخ خواهیم داد و در نهایت نتایج این مناقشات الهیاتی را در لایۀ شریعت، فقه و سیاست اقتصادی دنبال خواهیم کرد.