دستمزد حقیقی سبد معیشت است
محمدصادق محسنی کبیر، پژوهشگر مسائل کارگری
مطابق مادۀ 41 قانون کار: شورای عالی کار همهساله موظف است، میزان حداقل مزد کارگران را برای نقاط مختلف کشور و یا صنایع مختلف با توجه به معیارهای ذیل تعیین نماید:
۱. حداقل مزد کارگران با توجه به درصد تورمی که از طرف بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران اعلام میشود.
۲. حداقل مزد بدون آنکه مشخصات جسمی و روحی کارگران و ویژگیهای کار محول شده را مورد توجه قرار دهد باید به اندازهای باشد تا زندگی یک خانواده، که تعداد متوسط آن توسط مراجع رسمی اعلام میشود را تأمین نماید.
بنابراین قانون برای تعیین مزد کارگران دو معیار مشخص دارد؛ اما در تمام این سالها محور دوم مادۀ 41 قانون کار، به اندازۀ محور اول محل رجوع و بحث قرار نگرفته است. درحالیکه بهگواه تجربه، بیشترین بحث و اختلاف نظر در جلسات شورای عالی کار به محاسبۀ سبد معیشت اختصاص دارد. قانونگذار در محور دوم این ماده فارغ از میزان تورم و مغالطاتی نظیر تصمیمگیری «با توجه» یا «بر اساس» آن معیار، بهروشنی تصریح کرده است که حداقل مزد باید به گونهای باشد که هزینههای زندگی (اصطلاحاً سبد معیشت) یک خانواده متوسط کارگری را تأمین کند.
سبد معیشت مجموعهای از کالاها و خدمات است که هر فرد در طول يک ماه بابت بهرهمندی از آنها هزينه میکند و شامل هزینههای خوراک، پوشاک، لوازم منزل، حملونقل، ارتباطات، مسکن، بهداشت و درمان، تفريح و فرهنگ، هتل و رستوران و کالاهای متفرقه، حتی دخانیات میشود. يکی از گروههای مهم سبد معیشت که حذف آن غیرممکن است، گروه مواد خوراکی و آشامیدنی است.
گروه مواد خوراکی، آشامیدنی و دخانیات
اين گروه شامل بخشی از کالاهای خوراکی است که هر فرد بهمنظور تأمین انرژی موردنیاز برای فعالیتهای روزمره به مصرف آنها نیاز دارد. اينکه چه مواد غذايی با چه میزانی برای بدن يک فرد مناسب است، توسط مراکز و مؤسسات تخصصی حوزۀ تغذيه مشخص میشود. در ايران مرکزی به نام انستیتو تحقیقات تغذيهای و صنايع غذايی کشور، اين امر را بر عهده دارد و فهرست سبدهای مختلف غذايی را منتشر مینمايد. کمیتۀ دستمزد شورای عالی کار نیز بر حسب توافق، يکی از اين سبدها را بهعنوان سبد غذايی موردنیاز فرد انتخاب مینمايد. بر اساس دادههای مرکز آمار ايران و طبق جدول توافقی اعضای شورای عالی کار در خصوص گروه کالاهای خوراکی و آشامیدنی، میزان کالری موردنیاز هر فرد در روز 2573 کالری است. نکتۀ قابل تأمل اين است که این میزان کالری اعلامشده توسط مراجع رسمی، از چه مواد غذايی با چه وزنی به دست میآيد؟ همانطور که اشاره شد، انستیتو تحقیقات تغذيه و صنايع غذايی کشور جداول مختلفی برای تأمین اين میزان کالری در نظر گرفته است، اما جدولی که مورد توافق اعضای شورای عالی کار در سال 1395 قرار گرفته، شامل کالاهایی است که دسترسی به آنها برای عموم مردم ايران بهسهولت امکانپذير باشد. (جدول قیمت اقلام خوراکی سبد معیشت)
گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات
هر فرد برای گذران زندگی فقط به مواد خوراکی و آشامیدنی احتیاج ندارد، بلکه در کنار دريافت انرژی لازم، باید بتواند از ساير ملزومات زندگی نیز بهرهمند گردد. قطعاً هیچ فردی نمیتواند بدون پوشیدن پوشاک مناسب در جامعه حضور يابد. بهعلاوه برای حفاظت و آسايش خود نیازمند سرپناه و مسکن است و بههنگام بیماری نیازمند درمان. همچنین هر شخص برای زندگی در جهان امروز، نیازمند کالاها و خدمات مختلف دیگری نظیر حملونقل، ارتباطات، آموزش، لوازم و اسباب خانگی، تفريح و فرهنگ، سفر و موارد ديگر است. اين کالاها و خدمات را مرکز آمار ایران در قالب گروههایی تقسیمبندی کرده است. (جدول غیرخوراکیها)
ضریب اهمیت کالاهای سبد معیشت
سبد معیشت شامل 12 گروه کالایی و خدماتی است که هر فرد برای گذران زندگی خود بهشکلی استاندارد بايد از آنها بهرهمند گردد. اما اينکه هرکدام از اين گروهها چه سهمی از درآمد را به خود اختصاص میدهد و يا اينکه در گروههای درآمدی جامعه میزان بهرهمندی از هر بخش به چه میزان است، موضوعی است که بايد توجه ويژهای به آن داشت. قطعاً میزان مصرف یک فرد کمدرآمد با فرد ثروتمند فرق میکند. در همین راستا مرکز آمار ايران بر اساس تورم موجود در جامعه و دهکهای درآمدی، میزان مصرف هر بخش و ضريب اهمیت کالاها و خدمات مختلف را برای دهکهای مختلف مشخص نموده است.
برای محاسبۀ سبد معیشت و رقم نسبتاً دقیق آن، دانستن ضريب اهمیت مصرف کالاها و خدمات دهکهای مختلف لازم است. بهطوریکه با استفاده از آن میتوان بهسادگی رقم مربوط به هر دهک در گروههای مختلف خوراکی و غیرخوراکی سبد معیشت را به دست آورد. لذا بهطور خلاصه ابتدا هزینۀ مواد خوراکی موردنیاز یک خانوار ۳.۳نفره کارگری محاسبه میشود و پسازآن با درنظرگرفتن مختصات تورمی دهک چهارم جامعه (بهعنوان دهک پذیرفتهشدۀ شورای عالی کار برای کارگران)، سهم خوراکیها در کل سبد مصرفی کارگران مشخص میشود.
در ادامه به تناسب افزایش هزینۀ خوراکیها و سهم آنها در سبد خانوار، میزان افزایش مابقی هزینههای خانوار محاسبه خواهد شد.
(فایل محاسبه نهایی اقلام خوراکی و غیرخوراکی و در نهایت دهکهای درآمدی بر اساس دو سناریوی هزینههای حداقلی و متوسط هزینهها بر حسب آذرماه 1403 ارائه شده است)
برای خرید این شماره و مطالعه متن کامل مصاحبه کلیک کنید.