صدایی که شنیده نشد
بررسی کنشهای اعتراض کارگران در سال 1402
کوثر قاسمی پژوهشگر سیاستگذاری اجتماعی
مقدمه
اگر به اعتراضات یک دهۀ اخیر بنگریم کوتاهشدن فاصلۀ میان آنها مشخص است. اگرچه در این میان اعتراضات دیماه ۱۳۹۶، آبان ۱۳۹۸ و شهریور ۱۴۰۱ فراگیرتر از اعتراضات دیگر این دهه بوده است، اما نباید از رشد اعتراضات خرد صنفی نیز در این سالها چشمپوشی کرد. این یادداشت با بررسی اعتراضات گزارششده در سایت خبرگزاری ایلنا در سال ۱۴۰۲ بنا دارد تا اعتراضات گزارششده در این سال را تحلیل و دستهبندی نماید.
جمعآوری دادههای این گزارش، بخش دشوار آن بود؛ چراکه دادههای اعتراضات رخداده در بازۀ یکساله بهراحتی از نهادهای اطلاعاتی و امنیتی قابلدریافت نبود و از سوی دیگر در جایی منتشر نمیشد. ازاینرو، برای تحلیل اعتراضات سایتهای خبری بهعنوان مدخلی که در آن بخشی از اعتراضات ثبت میشود، انتخاب شدند. در میان خبرگزاریها و یا حتی کانالهای خبری موجود، خبرگزاری ایلنا، بهعنوان منبعی که اطلاعات آن بهنسبت صحت بیشتری دارد، انتخاب شد.
از آنجا که این تحلیل بر اساس اخبار مندرج در سایت ایلنا انجام شده، ممکن است نتواند تصویر کاملی از کل اعتراضات رخداده در سال ۱۴۰۲ ارائه دهد. همچنین دادههای کمی نظیر تعداد شرکتکنندگان در هر اعتراض نیز از طریق این منبع یا منابع دیگر در دسترس نبود و این مسئله خود میتواند محدودیتهایی برای تحلیل ایجاد کند. افزونبراین، تحلیل حاضر بیشتر بر روی الگوهای کلی اعتراضات (در طول یک سال) متمرکز است و برای درک عمیقتر از علل و انگیزههای معترضان نیاز به مطالعات کیفی عمیقتر است. با وجود این محدودیتها، این تحلیل میتواند نقطۀ شروعی برای مطالعات بعدی در این زمینه باشد.
باتوجه به آن که سال ۱۴۰۳ (که سال نگارش این گزارش است) به پایان نرسیده بود، دورۀ یک سالۀ ۱۴۰۲ به دلیل قرابت بیشتر با وقایع روز، برای تحلیل انتخاب شد. بنابراین کلیدواژۀ «اعتراض» برای جستوجو در این بازۀ زمانی انتخاب و در مجموعۀ اجتماعی خبرگزاری ایلنا جستوجو شد. بهواسطۀ محدودیتهای ذکرشده در مورد دادههای این گزارش، این نکته قابلذکر است که این گزارش ادعای شمول دادههای تمامی اعتراضات رخداده در سال ۱۴۰۲ را ندارد، بلکه محدود به اعتراضات ثبتشده در خبرگزاری ایلنا در سال ۱۴۰۲ است. پیوند دسترسی به تمامی اعتراضات ثبتشده در جدول نهایی این گزارش قابل دسترسی است.
اعتراض واقعیتی فراگیر در دهههای اخیر
امروزه وقوع اعتراض در دنیای مدرن به امری طبیعی تبدیل شده، بااینحال نوع نگاه کشورها به اعتراضات متفاوت است. برخی آن را طبیعی و برخی دیگر آن را مخل نظم عمومی و امنیت سیستم موجود تلقی میکنند. نگاه رایج به اعتراضات، بهعنوان عامل بیثباتی و تهدیدکننده سیستمهای موجود است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ و گذر از بیثباتیهای سیاسی ابتدای آن، از دهۀ هفتاد به این سو، اعتراضات متعدد و گوناگونی در ایران رخ داده است. در سه دهۀ اخیر جامعۀ ایران کنشهای اعتراضی جمعی گوناگونی را تجربه کرده است. تعدد این موضوع، «اعتراض» را به واقعیتی فراگیر در جامعه تبدیل کرده است. تغییر و تحولات رخ داده در اعتراضات سه دهۀ اخیر نشان میدهد که دورۀ تناوب اعتراضات نسبت به قبل کوچکتر و خشونت در آن بیشتر شده است؛ همچنین از نظر جغرافیایی دامنۀ اعتراضات گسترش پیدا کرده و به شهرهای کوچکتر نیز تسری یافته است (رفیعی بهابادی، ۱۴۰۲؛ امینی، ۱۴۰۱).
با بررسی تاریخچۀ اعتراضات در ایران، میتوان نیمۀ دوم دهۀ نود شمسی را از نقاط عطف آن برشمرد. اعتراضات پرتکرار مالباختگان، کشاورزان، کامیونداران، کارگران، بازنشستگان، معلمان و دیگر اقشار در نیمۀ دوم این دهه، پررنگتر از قبل رخ داده است. دی ماه ۱۳۹۶ آغاز این فرآیند فراگیر بود. این اعتراض زنجیرهای با ماهیت اقتصادی-اجتماعی در ۱۶۰ شهر ایران برگزار و به سرمنشأ اعتراضات بعدی با زمینههای معیشتی تبدیل شد. پس از آن در سال ۱۳۹۷ نیز اعتراضاتی توسط بازاریان، کامیونداران، معلمان و کارگران (بهویژه کارگران هفتتپه) رقم خورد. با رسیدن به آبان ماه ۱۳۹۸ یکی از مهمترین اعتراضات فراگیر در ایران پس از گرانی بنزین (که آن هم متأثر از دلایل معیشتی است) رخ میدهد. پس از آن، بهواسطۀ سقوط هواپیمای اوکراینی در دیماه ۹۸ اعتراضی با وجوه سیاسی-اجتماعی برگزار میشود. در سالهای بعد از آن اعتراضات مختلفی از جمله کارگران پتروشیمی در اعتراض به شرایط شغلی و دستمزد، اعتراض بازنشستگان به پایینبودن سطوح دستمزدی و اعتراض به خشکسالی در خوزستان برگزار میگردد (سردارنیا، ۱۴۰۱). در سال ۱۴۰۱ نیز پس از فوت مهسا امینی، اعتراضاتی فراگیر و طولانی در سرتاسر کشور با ابعاد سیاسی-اجتماعی برگزار میشود. بررسی اعتراضات رخداده در دهۀ اخیر نشان میدهد اگرچه آنها وجوه مختلفی دارند، اما در میان آنها چند وجه متمایزتر است:
استمرار طولانیمدت برخی از آنها (دی ۹۶، آبان ۹۸ و ۱۴۰۱)
اگرچه در سال ۱۴۰۲ مثل سالهای پیش اعتراضات فراگیری رخ نداد، اما دادهها نشان میدهد برخی اعتراضات در سال ۱۴۰۲ بهصورت مستمر در حال برگزاری بوده است. پرستاران در طول سال ۱۴۰۲، ۲۷ تجمع اعتراضی برگزار کردهاند. بازنشستگان مخابرات ایران نیز در همین سال قریب به ۲۳ تجمع اعتراضی برگزار کردهاند که اتفاقی قابلتوجه است.
ماهیت اجتماعی و اقتصادی عمدۀ اعتراضات
بررسی اکثر اعتراضات شاخص رخداده در دهۀ اخیر نشان میدهد عمدۀ آنها سویههای اجتماعی و اقتصادی غالبی داشتهاند. دستمزدهای ناکافی در برابر تورم و سبد معیشت، افزایش هزینههای معیشتی، سلامت و آموزش، در کنار روند رو به رشد فقر، خانوارهای ایرانی را روزبهروز فقیرتر کرده است. ضعیفترشدن اقشار و اصناف مختلف در شرایط تورمی وضعیتی را پدید آورده است که روزانه پای یکی از آنها برای پیگیری معیشت و مطالباتش به خیابان باز شود.
بر اساس یافتهها در سال ۱۴۰۲، قریب به ۳۲۱ اعتراض در سایت ایلنا ثبت شده است. این آمار نشان میدهد اعتراض در خیابان تا چه میزان به امری عادی و روزانه بدل شده است. در حقیقت اصناف مختلف به این باور رسیدهاندکه برای نیل به اهدافشان بهتر است خیابان را ترک نکنند. آصف بیات در کتاب زندگی بهمثابۀ سیاست، چگونه مردم عادی خاورمیانه را تغییر میدهند، با بیان نظریۀ سیاست خیابان، آن را عرصهای عمومی برای بیان نارضایتیهای طبقات پایین جامعه تلقی میکند؛ چراکه آنها عمدتاً فاقد تشکیلات نهادی هستند و برای مطالبات اقتصادی و معیشتی خود به خیابان رو میآورند. او خیابان را ساحتی برای انتقال احساسات، نارضایتیهای مردم، بهویژه فقرا، توصیف میکند که در نبود نهادهای مدنی، نقشی مهم پیدا کرده است.
بررسیها نشان میدهد استمرار و تداوم و ماهیت اجتماعی و اقتصادی در اعتراضات سال ۱۴۰۲ نیز به چشم میخورد. هدف در اینجا توصیف اعتراضات رخداده در سال ۱۴۰۲ در حوزۀ اجتماعی است. ماهیت شعار معترضان، چگونگی بیان اعتراض و شیوه اجرای آن، زمان و مکان برگزاری اعتراض و صنف شغلی معترضان از جمله مواردی است که بررسی و تحلیل خواهد شد تا ضمن شناخت هریک از موارد، امکان تحلیلهای کلان و بیان توصیههایی سیاستی برای سیاستگذاران فراهم شود.
تحلیل یافتهها
۳۲۱ اعتراض در ۳۶۵ روز
بررسی تیترها و گزارشهای ثبت شده در خبرگزاری ایلنا نشان میدهد، ۳۲۱ اعتراض در این سایت برای سال ۱۴۰۲ ثبت شده است. تمامی اعتراضات ثبت شده در این سال در جدولی منسجم به ترتیب تاریخ وقوع آن، مدون شدهاند. با آغاز سال ۱۴۰۲، اولین اعتراضات ثبت شده در ایلنا از ششم فروردین آغاز شده و تاریخ آخرین اعتراض ثبتشده متعلق به ۲۸ اسفند است؛ زمان آغاز اعتراضات ثبت شده نشان میدهد میزان نارضایتی برخی گروهها و اصناف به میزانی بوده که به محض پایان تعطیلات عید، اولین جرقۀ اعتراضات سال را روشن کردهاند؛ پایان اعتراضات در یک روز پیش از پایان سال نیز حاکی از آن است که اعتراض تا چه میزان با زیست معترضین عجین شده و از سویی مطالبات و معوقات پرداخت نشدۀ اصناف موجب تداوم اعتراضات تا پیش از تعطیلات عید شده است. «اعتراض به مصوبۀ مزدی شورای عالی کار» اولین اعتراض ثبت شده در این سال است؛ موضوع اعتراض بهخوبی نشان میدهد که افزایش ۲۷درصدی دستمزد در این سال، از همان ابتدا مورد موافقت کارگران و بازنشستگان قرار نگرفته است.
برای خرید این شماره و مطالعه متن کامل مصاحبه کلیک کنید.