تأملی پیرامون مناسبات کارگران، جنگ‌ها و دولت‌ها پس از انقلاب اسلامی

سعید خلیفه؛ پژوهشگر حوزۀ کار

کارگران پیش از انقلاب

کارگران ایران به‌واسطۀ ماهیت عدالت‌خواهانۀ انقلاب اسلامی، علی‌رغم امتیازات گسترده‌ای که محمدرضاشاه وعده داده بود، نقش مهمی را در سرنگونی رژیم پهلوی ایفا کردند. در دورۀ پهلوی وضعیت معیشتی و رفاهی طبقۀ کارگر چندان مطلوب نبود و کارگران با مشکلاتی مانند افزایش هزینه‌های زندگی، دستمزدهای پایین، لغو پاداش‌ها، ساعات کار طولانی، شرایط نامناسب کار و محرومیت از بیمه و سایر حمایت‌های اجتماعی رو‌به‌رو بودند.

رژیم پهلوی با آگاهی از گسترش طبقۀ کارگر سعی کرد به هر طریقی که شده، علاوه بر مهار حرکت‌های سیاسی کارگران، از آنان به‌عنوان گروهی مشروعیت‌بخش بهره ببرد و نیروی نهفته در این طبقه را کنترل کند. به‌همین دلیل، رژیم، سعی در هدایت مسیر کارگران به سمت دلخواه خود داشت. شاه خود را به‌قدری دلگرم به حمایت کارگران می‌دانست که درمصاحبه‌ای در خرداد 135٧ عنوان کرد: «هیچ‌کس نمی‌تواند مرا سرنگون کند، زیرا 700هزار نظامی، کارگران و اکثریت مردم پشتیبان من هستند.»

در این دوره، ایجاد حزب رستاخیز و تأسیس اتحادیه‌های کارگری وابسته به رژیم پهلوی، سبب شد که سندیکاهای مستقل کارگری از توسعۀ طبیعی خود بازمانند. پهلوی در سال 1353 رسماً اعلام کرد که تنها اتحادیه‌های کارگری‌ای مجاز به فعالیت هستند که با عضویت در حزب رستاخیز کار خود را ادامه دهند. در ادامۀ آن «سازمان کارگران ایران» وابسته به حزب رستاخیز، رسمیت یافت و با نام «کنفدراسیون سندیکاهای کارگران ایران» به مجامع بین‌المللی معرفی شد.

انباشت این نارضایتی‌ها و زمینه‌های دینی و‌ مذهبی و عدالت‌خواهانه، بستر ورود کارگران به انقلاب شد و حرکت آن را سریع‌تر کرد و توان نیروهای مبارز را بالا برد و همان‌گونه که مشهور است آخرین ضربه را به رژیم شاه، کارگران، خاصه کارگران شرکت نفت وارد کردند.

کارگران پس از انقلاب

در آستانۀ پیروزی انقلاب در سال 13۵7 کارگران، کمیته‌های کارگری تشکیل دادند که بعدها به شوراهای کارگری تبدیل شد. در دوران فعالیت حزب جمهوری اسلامی، شوراهای اسلامی به‌جای شوراهای کارگری قبلی مستقر شدند و فعالیت مستقل تشکل‌های کارگری پایان یافت. خانۀ کارگر حزبی بود که متولی ساماندهی شوراهای اسلامی کار شد و در مشارکت‌دادن کارگران در عرصه‌های سیاسی و نظامی جنگ نیز دخالت داشت. کارگران هم‌زمان، هم در جبهه‌ها حضور داشتند و هم در تولید پایدار نقش‌آفرین بودند. در یک مثال، در کارخانۀ ذوب آهن اصفهان 286 شهید و 100 آزاده و جمع زیادی جانباز جنگ ثبت شده است. همچنین بر مبنای گزارش‌های رسمی دستِ‌کم 14هزار شهید کارگر در جنگ تحمیلی جان خود را تقدیم اسلام و میهن کرده‌اند. همۀ اینها در حالی است که تعدادی از کارفرمایان صنایع به‌دلیل ترس از مصادرۀ اموال و تغییرات سیاسی، از کشور گریختند. این افراد معمولاً صاحبان صنایع بزرگ و سرمایه‌داران وابسته به پهلوی و آمریکا بودند. ایران‌ناسیونال یا ایران‌خودروی فعلی، روغن‌نباتی قو، داروسازی فایزر، صنایع نساجی و کارخانجات تولید موتورسیکلت و پتروشیمی بعضی از این صنایع بودند. با خروج سهامداران و کارفرمایان، کارگران ایران با هماهنگی شورای انقلاب و شورای رهبری اعتصابات کارگری، تولید را از سر گرفتند.

در این جنگ هر دو کشور، فلج‌کردن توان اقتصادی طرف مقابل را که بر فروش نفت خام متکی بود، هدف قرار داده بودند. ایرانِ درگیر انقلاب هرچند با نابسامانی‌های ناشی از پیدایش هر انقلاب مواجه بود؛ از ظرفیت‌های جدیدی بهره‌مند بود که از سوی قدرت‌های مقابل محاسبه نشده بود. این پایه‌ها و زمینه‌های جدید پیشبرد و تداوم جنگ را می‌توان جاذبۀ ایده‌های دینی و انقلابی، نفوذ روحانیت معتقد به اسلام ناب محمدی در اقشار مردم و پذیرش عمومی شعائر انقلاب نامید. از همین روی در این جنگ، ایران بیش از عراق بر درگیرکردن مردم سرمایه‌گذاری کرد.

عزیمت به میدان جنگ

کارگران در سال‌های ابتدایی انقلاب تا شروع جنگ تحمیلی، در شرایطی‌که هیچ انسجام تشکیلاتی واحدی نداشتند در انجام وظایف صنفی و انقلابی خود به‌سادگی متشکل می‌شدند. این سازماندهی، پیش از شروع جنگ با ادامۀ فعالیت صنایع و کارخانه‌ها؛ و پس از جنگ، از اعزام تا کارهای فنی و مرتبط با فضای جبهه، مشهود است.