معتقديم انسان‌ها را بايد از قيد استثمار آزاد کرد

سخنان شهید بهشتی در مورد کار و کارگر

نگاه به کار و کارگر

... هنوز بيش از دو ماه از تأسيس حزب نمى‌گذرد و احساس مى‌کنيم که کارهايى انجام گرفته و رابطه‌هايى شکل گرفته است، ولى بى‌شک در حد نصاب نيست. ما اميدواريم در زمانى که کوتاه خواهد بود، با يکديگر در کارگاه‌ها، در حوزه‌هاى حزبى، در سنديکاها و اتحاديه‌هايى که ارتباط با حزب دارد، حضور فعال‌تر، خلاق‌تر و سامان‌يافته‌ترى بر مبناى سازندگى انسان اسلام داشته باشيم؛ انسانى که تلاشگر و زحمت‌کش است و يا در محيط کارگاه، يا در محيط مدرسه، يا در محيط دانشگاه، يا در محيط حوزه، يا در کوچه و بازار، به‌هرحال زحمت مى‌کشد، تن‌پرور و بى‌کار و بى‌عار نيست. تلاشگر است، اما «آرمان‌دار» هم هست، يعنى فقط تلاش نمى‌کند که شکمش را سير کند، بلکه آرمان دارد. اين مهم است. (نظام اقتصادی در اسلام، ج2)

در اخلاق ماشينى مادى، محبت به ديگران و دوست داشتن آن‌ها اصالتى ندارد، ابزارى است براى سامان دادن به زندگى شخصى و تنظيم مناسبات «خود» با «ديگران»، براساس جلب هر چه بيشتر منافع شخصى ... اين نوع اخلاق به حق نوعى استثمار است، نظير خدماتى است که در جامعه‌هاى صنعتى به کارگر مى‌شود، اما نه براى احترام واقعى به حقوق او، به انسانيت او و خانوادۀ او، بلکه براى کار کشيدن هر چه بيشتر و سودده‌تر از او. مدير مؤسسه‌اى را در نظر آوريد که با کارکنان مؤسسه‌اش با محبت رفتار مى‌کند، با آن‌ها گرم مى‌گيرد، به آن‌ها اضافه کار و اضافه دستمزد مى‌دهد، اگر بيمار شدند از آن‌ها عيادت مى‌کند و به کمک آن‌ها مى‌شتابد، اما نه براى خدا و نه براى انسان‌دوستى و احترام به حقوق و عدل و مساوات، بلکه صرفاً براى اين‌که نظر آن‌ها  را به خود جلب کند و به قول معروف «آن‌ها را براى خود نگه دارد».

در اين‌گونه موارد انسان‌هاى ديگر براى خودشان مطرح نيستند، يعنى براى اين‌که آن‌ها هم انسانند و بايد خوب زندگى کنند، بلکه براى آن مورد توجه و عنايت و محبت قرار گرفته‌اند که «بيشتر به درد من» بخورند، يعنى باز هم جلوه‌اى ديگر از همان «خودخواهى و خودپرستى» ننگين. اين «من» هستم که مى‌خواهم در کار خودم موفق باشم، مدير لايقى به‌حساب آيم و بابت اين مديريت بيشتر حقوق بگيرم. يا اگر مدير مؤسسه‌اى هستم که خودم به‌وجود آورده‌ام، از سود بيشتر برخوردار گردم، از اين رو به «روابط حسنه» ميان خود و کارکنان مؤسسه اهميت مى‌دهم. در اين وضع واکنش کارکنان مؤسسه هم چيزى خواهد بود از همين قبيل. آن‌ها هم در برخورد با مدير، ادبى و تواضعى مصنوعى نشان مى‌دهند، همراه با محبتى مصنوعى‌تر، اما در اعماق روحشان کم‌ترين محبتى نسبت به اين مدير به‌اصطلاح لايق ندارند. با او خوش و بشى مصنوعى مى‌کنند و در برابر هر خوش و بش مصنوعى توقع پاداشى تازه دارند.

از نظر اسلام آن‌گونه عواطف مصنوعى که شرحش را باز گفتيم، نمى‌تواند عاطفۀ انسانى و اسلامى شمرده شود ... انسان نبايد تنها «خود» را ببيند و ديگران را در خدمت خويش بنگارد، بلکه «ديگران» را با هيچ تفاوت به «جاى خود» ملاحظه کند و اين مبتنى بر فلسفۀ «مساوات» اسلامى است که در آن «انسان‌ها همه برابرند» و بنابراين هرکس بايد خود را به‌جاى ديگران ببيند نه در رأس همه و محور براى هر چيز، و تافتۀ جدابافته. رسول خدا (ص) مى‌فرمايد: «برترين کارها آن است که در مقايسۀ ديگران نسبت به خويش جانب انصاف را رعايت کنى. با برادر دينى خود اصل برابرى را اجرا نمايى و در هر حال به ياد خدا باشى.» اين خصلت بزرگ ملاک ايمان و مايۀ شرف و عزت انسان و جامعۀ انسانى است. (شناخت اسلام)

لزوم احقاق حقوق کارگران

توجه به معیشت و بهبود شرایط کار و زندگی کارگر

اسلام در راه ايجاد يک «جامعۀ بدون طبقه» مى‌کوشد، چون طبقات اقتصادى يک مطلب و تفاوت سطح اقتصادى مسئلۀ ديگرى است. اين‌ها دو مطلب است، حتى از نظر اصطلاح اجتماعى و اقتصادى، دو مطلب از هم جداست. «طبقۀ اقتصادى» معنايش اين است که در جامعه‌اى «فاصلۀ اقتصادى»، فاصلۀ در همه‌چيز به‌وجود مى‌آورد، طورى که قهوه‌خانۀ اشراف غير از قهوه‌خانۀ کارگر است، حمام اشراف غير از حمام کارگر است، وسيلۀ نقليۀ او غير از او است، مدرسه، دانشگاه، خياط‌ها متفاوت است، خيابان و محله‌ها متفاوت است؛ درست همين وضعى که امروز در جامعۀ ما کم‌کم دارد به‌وجود مى‌آيد. ما به اين «فاصلۀ طبقاتى» مى‌گوييم. اين چيزى است که حتماً «جنگ طبقاتى» را ايجاد خواهد کرد. وگرنه، فاصله‌هاى اقتصادى که کسى بيش‌تر دارد و ديگرى کمتر دارد اما در اجتماع با هم هستند، هرگز جنگ طبقاتى به‌وجود نمى‌آورد ... بنابراين، اختلاف سطح درآمد و سطح زندگى نبايد با مسئلۀ اختلاف طبقاتى واقعى، جدايى واقعى ميان گروه‌هاى يک جامعه، اشتباه شود. آن چيزى که بسيار بد، خطرناک و تحريک‌کننده است و انسان را از حد ارزش انسانى پايين مى‌آورد، اختلاف طبقاتى است. چيزى که منفى است آن است که آدم ثروتمند، آدم فقير را با چشم به‌خدمت گرفتن و بهره‌بردارى از او نگاه مى‌کند و هيچ ارزش ديگرى براى او ندارد. يک کارگر با يک ماشين، با يک حيوان، برايش هم ارزش است. اين خطرناک است. اين چيزى است که اسلام با آن شديداً مبارزه کرده است. اين چيزى است که نظام اخلاقى، سياسى، اجتماعى و «نظام حقوقى اسلام» با اين طرز فکر به‌شدت مبارزه کرده است؛ و وظيفۀ حکومت اسلامى و جامعۀ اسلامى اين است که جو اقتصادى و شرايط عمومى اقتصادى را طورى تنظيم کند که هرگز چنين انحراف خطرناکى در جامعه به‌وجود نيايد. (در مکتب قرآن، ج2)

در اقتصاد ربوى نه فقط کارگر و يا کشاورز ناآگاهانه براى رباخوار کار مى‌کنند، بلکه کارمند، کارگردان و حتى صاحب‌سرمايه هم براى او کار مى‌کنند. آن سرمايه‌دارى که فکر مى‌کند که من صاحب کارخانه هستم و کارخانه‌اى به ارزش ده يا بيست ميليون تومان دارم - اگر خوب دقت بکنيد - حتى او هم عبارت است از نوکر بى‌جيره‌ومواجب رباخوار. اگر کمى در سيستم اقتصادى موجود جامعۀ خودمان وارد شويد، به‌راحتى مى‌توانيد اين مسئله را لمس کنيد. نمى‌گويم درک کنيد، بلکه اصلاً بيابيد برويد بيلان کارخانه‌ها را دقيقاً مطالعه کنيد تا ببينيد که چند درصد از سود خالص کارخانه‌هاى کوچک و بزرگ همين کشور ما به‌صورت «ربح» و سود، به بانک‌ها پرداخت شده است. به شکل‌هاى مختلف: يا سفته‌هايش را نزول کرده، تبديل به پول نقد کرده و به اين شکل ربا داده است؛ يا وام گرفته و با سود مرکب ربا داده است؛ يا اينکه جنس فروخته و جنس خريده است و در جنسى که فروخته و يا به مدت خريده است از هر دو سو، به‌سوى رباخوار، ربا رفته است؛ آن‌هم رباخوارى مدرن و کامپيوترى! رباخوارى بانک! آن رباخوارى که راه زيان را بر رباخوار و راه فرار را بر ربادهنده تا حد اعلاى ممکن ببندد. رباخوارى سيستماتيک! منظورم از رباخوارى سيستماتيک اين است که رباخوار هر وقت احساس کرد بازار ربا در حال کسادى است، جهتى به اقتصاد جامعۀ دنيا - زيرا، الآن رباخوار جهانى داريم - مى‌دهد که دنيا ناچار شود به رباخوار پناه ببرد. (در مکتب قرآن، ج3)

برای خرید این شماره و مطالعه متن کامل مصاحبه کلیک کنید.