یک مرثیه آماری

بررسی مرگ و میرهای کار در ایران

محمدصادق کربلایی‌زاده، پژوهشگر علوم اجتماعی

طبق آمارهای رسمی سازمان تأمین اجتماعی تعداد فوت‌شدگان حوادث شغلی از میان بیمه‌شدگان این سازمان از ۱۰۹ نفر در سال ۱۳۸۹ به ۷۳۹ مورد در سال ۱۴۰۲ افزایش یافته است؛ یعنی تقریباً چیزی نزدیک به ۷ برابر. این در حالی است که مابین این سال‌ها تعداد بیمه‌شدگان این سازمان از حدود ۱۰ میلیون نفر به ۱۵ میلیون نفر افزایش پیدا کرده و نرخ رشد اقتصادی کشور هم تقریباً صفر بوده است. نکتهٔ جالب‌تر این‌جا است که این افزایش ۷ برابری فوت‌شدگان عمدتاً در ۵ سال اخیر اتفاق افتاده است؛ به‌گونه‌ای که از ۱۱۸ مورد فوتی در سال ۱۳۹۶ به ۷۳۹ مورد در سال ۱۴۰۲ رسیده است. به نظر می‌رسد که این جهش مربوط به تغییر تعاریف و رویه‌های سازمان تأمین اجتماعی در احصاء حوادث شغلی بیمه‌شدگان در نیمهٔ دههٔ ۱۳۹۰ شمسی باشد؛ اما به‌هرحال آمارهای سازمان تأمین اجتماعی برای بررسی تحولات نیمهٔ دوم این دهه و سال‌های اخیر قابل استناد است. به این ترتیب، روند افزایش مرگ‌ومیرهای ناشی از کار در میان بیمه‌شدگان سازمان تأمین اجتماعی جز در مورد استثنایی سال ۱۴۰۱ شیبی فزاینده داشته است.

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تا سال ۱۳۹۵ در اسناد آماری خود تنها به آمارهای سازمان تأمین اجتماعی از تلفات حوادث ناشی از کار اکتفا می‌کرد اما از این سال به بعد خود نیز مستقلاً آمار حادثه‌دیدگان و تعداد فوت‌شدگان مشمول قانون کار در حوادث ناشی از کار را منتشر نمود. همان‌طور که در جدول شمارهٔ دو قابل ملاحظه است، اعداد اعلامی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تفاوت‌ها و تعارضات چشم‌گیری با آمارهای سازمان تأمین اجتماعی دارد؛ برای مثال تعداد جان‌باختگان اعلام شده توسط سازمان تأمین اجتماعی در سال ۱۴۰۲ بیشتر از آمار اعلام شده توسط وزارت تعاون، ‌کار و رفاه اجتماعی است. به‌هرحال در آمارهای اعلام‌شده توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی هیچ گرایش نزولی یا صعودی معناداری مشاهده نمی‌شود.

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، با اکتفا به آمارهای رسمی اعلام‌شده توسط سازمان تأمین اجتماعی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نمی‌توان به نتایج قطعی از وضعیت مرگ‌ومیرهای ناشی از کار در ایران رسید؛ بنابراین باید به آمارهای اعلام شده توسط مرجع اصلی تلفات صاحبان نیروی کار در ایران، یعنی سازمان پزشکی قانونی، رجوع کنیم. اولین نکتهٔ چشم‌گیر در رابطه با آمارهای سازمان پزشکی قانونی افزایش بیش از ۴ برابری تعداد افراد فوت شده حین کار مابین سال‌های ۱۳۸۱ تا ۱۴۰۲ است. تنها طی دو دهه تلفات کار در ایران از ۴۶۱ کارگر به ۲۱۱۵ مورد رسیده است؛ و این در حالی است که جمعیت کارگران ایرانی (مزدبگیران فاقد مالکیت که دریافتی کم‌تر از ارزش واقعی نیروی کار خود دارند) در همین بازه از حدود ۸ میلیون نفر در سال ۱۳۸۱ به حدود ۱۴ میلیون نفر در سال ۱۳۹۶ افزایش یافته است. این بدان معنا است که افزایش بیش از ۴ برابری به‌هیچ‌وجه نسبتی منطقی با افزایش تعداد کارگران ندارد. از آن گذشته، از تمام سال‌های موردبررسی تنها در چهار سال تعداد قربانیان حوادث کار کاهش یافته و در سایر سا‌ل‌هایی که آمار اعلامی سازمان پزشکی قانونی در دسترس است، تعداد تلفات کارگران در ایران روند صعودی داشته است؛ به‌گونه‌ای که در سال‌های آغازین دههٔ نخست قرن جاری شمسی به حدنصاب تاریخی خود رسیده است.

با وجود تمام نواقص، از مجموع داده‌های مراجع سه‌گانهٔ فوق می‌توان به چند نتیجهٔ قطعی رسید: نخست، ‌مرگ‌ومیرهای ناشی از کار در ایران طی دو دههٔ اخیر به طرز چشم‌گیری همواره رو به افزایش بوده و این افزایش نسبتی معقول با تحولات جمعیت‌شناختی کل جامعه و طبقهٔ کارگر نداشته است. دوم، قسمت عمده‌ای از قربانیان کار در ایران بیمه‌پرداز سازمان تأمین اجتماعی و مشمول قانون کار نیستند؛ که این خود مؤیدِ وضعیت غیررسمی و موقتی روابط کاری در چند دههٔ اخیر است. سوم، طبق اسناد سازمان تأمین اجتماعی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان پزشکی قانونی قسمت عمدهٔ مرگ‌ومیرها در بخش ساختمان و به دلیل سقوط از ارتفاع و برخورد جسم سخت رخ می‌دهند، که دلیل اصلی آن نیز رعایت نکردن اصول ایمنی کار است (سالانه بین 800 تا 1000 کارگر ساختمانی جان خود را در حین کار از دست می‌دهند). چهارم، اکثریت قربانیان مرد و در سنین ۱۵ تا ۴۵ سال هستند. پنجم، مرگ‌ومیرهای ناشی از عواقب بیماری‌های شغلی یعنی مرگ‌ومیرهای ثانوی در آمار و ارقام فوق ثبت نمی‌شود و بنابراین آمار قربانیان کار در ایران باید بسیار بیشتر از ارقام فوق باشد.

برای خرید این شماره و مطالعه متن کامل مصاحبه کلیک کنید.